Stichting Vluchteling
Stichting Vluchteling baseert zich op het Vluchtelingenverdrag, 1951, en het Verdrag van Addis Abeba, 1969. In beginsel heeft iedereen gegronde reden om te vluchten als er sprake is van aantasting van grondrechten of van ernstig fysiek geweld. Als er gegronde reden bestaat om te vluchten dan hebben mensen ook recht op bescherming en hulp.
Mensen die wegtrekken uit hun woonomgeving omdat zij er niet langer kunnen leven, vallen buiten de definitie van vluchteling. Zij hebben op dit moment juridisch gezien geen recht op hulp. De vraag is of dit terecht is. Moeten we beide verdragen aanpassen? Of moeten we een verdrag sluiten dat klimaatvluchtelingen juridische bescherming biedt? Duidelijk is dat we klimaatvluchtelingen niet aan hun lot mogen overlaten.
Klimaatvluchteling
Iemand is een klimaatvluchteling als hij gevlucht is als gevolg van klimaatverandering de tot gevolg heeft dat het woongebied onleefbaar is geworden. Mensen die wegtrekken wegens een eenmalige natuurramp, zoals een aardbeving of overstroming, zijn dus geen klimaatvluchtelingen – zij keren vaak ook snel weer terug naar huis. Het gaat nadrukkelijk om een blijvend onleefbare situatie, bijvoorbeeld omdat het woongebied overstroomd is als gevolg van stijging van de zeespiegel of door droogte in een permanente woestijn is veranderd.
Overigens kan een snelle opeenvolging van ernstige natuurrampen ertoe leiden dat een gebied onbewoonbaar wordt. Ook in dat geval kan met recht over klimaatvluchtelingen gesproken worden als mensen wegtrekken.
Migranten
Sinds jaar en dag trekken mensen weg uit arme gebieden om elders een bestaan op te bouwen. In strikte betekenis zijn zij geen vluchtelingen maar migranten, al worden ze vaak economische vluchtelingen genoemd. Op welk moment, zo kun je je afvragen, wordt een migrant klimaatvluchteling? In andere woorden, op welk moment kun je zeggen dat je in een bepaald gebied niet langer kunt wonen omdat het er te droog of te nat is? Centraal moet staan dat mensen niet vrijwillig vertrekken maar door nood gedwongen, ook al zal het altijd een discussiepunt blijven wanneer vertrekken onvermijdelijk is.
Omvang
Op dit moment zijn er al klimaatvluchtelingen: mensen die gevlucht zijn omdat hun woongebied onleefbaar geworden is als gevolg van klimaatverandering. Het eiland Shishmaref, in de Chukchi zee, iets ten westen van Alaska en ten zuiden van de poolcirkel, zou het eerste eiland zijn waar de bevolking als gevolg van het klimaat moet vluchten. De oceaan warmt op, het water vriest later dicht, herfststormen beuken het eiland langer beuken en delen van het kustgebied, met hun huizen, verdwijnen in zee. De zeshonderd Inupiaq eskimo’s van het eiland moeten naar verwachting binnen tien jaar hun eeuwenoude woongebied verlaten.
Aard
Het klimaatvluchtelingenprobleem is wezenlijk anders van karakter dan het huidige vluchtelingenprobleem – zo zal de omvang ervan aanzienlijk groter zijn en is in alle gevallen hervestiging elders nodig.
Verwachting
Het klimaat verandert langzaam, aangenomen wordt dat ook de gevolgen relatief langzaam optreden, zij het dat een plotselinge en omvangrijke verandering goed denkbaar is. Hoe het zij, klimaatvluchtelingen dienen zich ruim te voren aan. De kans op het ontstaan van plotselinge stromen klimaatvluchtelingen zal dan ook minimaal zijn.
Omvang
Het aantal klimaatvluchtelingen zal hoog zijn omdat hele woongebieden onleefbaar worden en dus iedereen gedwongen is te vluchten. Daarom moeten we op hoge aantallen vluchtelingen zijn voorbereid, aanzienlijk meer dan de huidige 40 miljoen vluchtelingen.
Hervestiging
In tegenstelling tot de huidige vluchtelingen en ontheemden kunnen klimaatvluchtelingen niet naar hun woongebied terugkeren, in elk geval niet op korte termijn. Het betekent dat zij elders in eigen land of in een ander land een nieuw leven moeten opbouwen. Van tijdelijke huisvesting zal geen sprake zijn, alleen structurele oplossingen zijn denkbaar. Natuurlijk kan in het begin tijdelijke huisvesting geboden worden, maar een definitieve oplossing kan alleen vestiging elders zijn.
Bescherming
Op dit moment bestaat er geen gedegen juridische basis voor bescherming van en hulp aan klimaatvluchtelingen. Ook klimaatvluchtelingen hebben recht op bescherming en hulp, dus is het zaak dat dit in een internationaal verdrag geregeld wordt
De huidige internationale klimaatovereenkomsten richten zich op het afvlakken van klimaatverandering – bij voorkeur zó dat van verandering nauwelijks nog sprake zal zijn, al lijkt dit een gepasseerd station – en op aanpassingen in het beleid om de ernst van de gevolgen van klimaatverandering te verminderen. In toekomstige overeenkomsten zou het bieden van bescherming en hulp deel moeten uitmaken van de afspraken, zó dat sprake is van een effectieve aanpak van de klimaatvluchtelingenproblematiek.
Hulp
Stichting Vluchteling biedt op dit moment nog geen hulp aan klimaatvluchtelingen. Wel draagt Stichting Vluchteling beperkt bij aan het verminderen van de ernst van de klimaatverandering, zoals met haar zonneovenprojecten in Nepal voor Bhutanese vluchtelingen en in Tsjaad voor Darfuri vluchtelingen.
Sinds 2008 is het bureau van Stichting Vluchteling klimaatneutraal.
